Sayfalar

18 Temmuz 2010 Pazar

Ulu Camii, Sur, Diyarbakır

 Ulu Camii, Sur, Diyarbakır
Ulu Camii, Diyarbakır'ın Merkez Sur İlçesi'nde, Ulu Cami Mahallesi’nde yer almaktadır.
Cami Anadolu’nun en eski camilerinden birisidir.
Müslüman Arap orduları 639 tarihinde Diyarbakır’ı fethettikleri zaman buradaki büyük bir kiliseyi cami olarak kullanmıştır.
Büyük Selçuklu hükümdarlığı zamanında Vali Amidüddevle 1090 yılında yıkılmaya yüz tutan bu eseri Sultan Melik Şah’ın isteği ile yeniden onarmıştır.
Bununla ilgili 1091 tarihli küfi yazılı bir kitabeyi camiye yerleştirmiştir.
Bu tadilattan sonra 1115 yılında bir deprem ve yangın sonucu yapı büyük zarar görmüştür.
Sonraki yıllarda Anadolu Selçuklu Sultanı Gıyaseddin Keyhüsrev, 1241’de Osmanlı Padişahı IV.Mehmed, Akkoyunlu Uzun Hasan bu camiyi onarmış ve bununla ilgili kitabelerini duvarlara yerleştirmiştir.

Ulu Cami, çeşitli zamanlarda değişik dönemlerde onarılmış ve her onarımda yeni yapılar eklenerek bugünkü şeklini almıştır.
Caminin duvarlarında bazı ustaların isimlerine de rastlanmakla beraber, bu ustaların caminin hangi bölümlerinde çalıştıkları kesinlik kazanamamıştır.
Bunların arasında Melik Şah’ın mimarı Urfalı Selami oğlu Mehmet’in, Nisanoğulları’ndan da Hibetullah el Gürgâni’nin burada çalıştığını gösteren kitabelere rastlanmıştır.

Ulu Cami’nin büyük dikdörtgen bir avlusu vardır.
Bu avlu üç yandan çeşitli yapılarla çevrilmiştir.
Avlunun batısındaki iki katlı cepheyi Ebu Mansur İlaldı’nın yaptırdığı üzerindeki kitabeden anlaşılmaktadır.
Bu bölüm antik çağın tiyatro cephelerini andırmaktadır.
Ancak bu cepheye eklenen kitabeler ve silmeler ile değişik bir cephe görünümü elde edilmiştir.
Bu arada ikinci katta birbirlerinden farklı kemerler kullanılmıştır.
Bu cephe doğu bölümünde 1163-1164 yıllarında İnaloğlu Mahmut ve veziri Nisanoğlu Ali zamanında tekrarlanmıştır.
Bu bölüm de iki katlı olup, üst katı kütüphane olarak kullanılmıştır.
Burada, sütunların üzerine ve girişte karşılaşılan aslan ile boğa mücadeleleri kabartma olarak işlenmiştir.
Avlunun güneyinde ise, doğu cephesine bitişik olan Mesudiye Medresesi önüne de bugün tek katlı olarak görülen sütunlu, sivri kemerli bir revak sırası yerleştirilmiştir.
Böylece camiye bir bütünlük kazandırılmış, Mesudiye medresesine de cami ile bağlantılı bir giriş mekanı oluşturulmuştur.

Erken islam döneminin ünlü Şam Emeviye Cami’nin (benzerliklerden dolayı) Anadolu’ya yansıması olarak yorumlanan Diyarbakır Ulu Camii, İslam aleminin 5. Harem-i Şerifi olarak kabul edilmektedir.
Ortadaki büyük avlunun doğu ve batısında yer alan maksureleri, güneyinde Hanifiler Camii, kuzeyindeki Şafiiler Camii ve Mesudiye Medresesi ve Caminin batı girişinin hemen yakınındaki Zinciriye Medresesi ile dinî ve kültürel eserleri biraraya getiren bir yapılar grubu niteliğindedir. 
  Ulu Cami, Diyarbakır
Şadırvan
Caminin avlusunun ortasında sekizgen sütunların taşıdığı şadırvan 1849 yılında yapılmıştır.
Bu avlunun bir kenarında üçer sütunlu bir namazgâh ile bir de havuz bulunmaktadır.
Caminin avluya bakan cephesinin ortasına bir mihrap yerleştirilmiştir.
Bunun sağ ve solunda içeriye girişler, pencereler ve caminin yan cephe ile birleştiği yerlere de yeniden birer kapı açılmıştır.
Bu duvarı ortasından kesen uzun bir yazı frizi dikkati çekmektedir.
Bu cephede üç sıra pencereler açılmış ve bunun üzeri eğimli bir çatı ile de örtülmüştür.
Böylece camiye giriş belirli bir şekilde ortaya çıkarılmıştır.

Caminin ibadet mekanı iki ayak sırası ile mihraba paralel üç nefe ayrılmış, bunun orta bölümünü de daha geniş bir mekân kesmiştir.
Bu ayaklar birbirlerine sivri kemerlerle bağlanmıştır.
Bu kemerlerin üzerine ikinci bir kemer dizisi daha yerleştirilmiştir.
İç mekanın solunda ve doğusuna rastlayan bölümde bir mihrap daha bulunmaktadır.
Caminin en önemli bölümü olan mihrap ve minber XIX.yüzyılda yapılmıştır.
Caminin ilk yapılışındaki mihrap ve minberi konusunda yeterli bilgi bulunmamaktadır.
İbadet mekanının üzerini örten tavan kalem işleri ile süslenmiştir.
Bu tavan ile duvar arasındaki bağlantıyı sağlayan yere bir yazı frizi yerleştirilmiştir.

Caminin batısındaki bir kapıdan da minareye çıkılmaktadır.
Minare kare gövdeli, silindirik külahlıdır.
Üzerinde yer yer kitabeler bulunmaktadır.

Diyarbakır Ulu Camisi ibadet mekanını enine kesen üç nef ve orta mekanın diğerlerinden daha farklı yükseklikte oluşundan ötürü Şam Emeviye Camisi’ni andırmaktadır.


Hiç yorum yok:

Yorum Gönder