10 Haziran 2014 Salı

Cerrah Mehmet Paşa Camii İle İlgili Ansiklopedik Bilgi, Fatih, İstanbul

Cerrah Mehmed Paşa'nin İstanbul'da kendi adıyla anılan Cerrahpaşa semtinde yaptırdığı külliye
Cerrahpaşa Camii, III. Mehmed devrinde 15981599 yılları arasında dokuz ay kadar sadrazamlık makamında bulunan Cerrah Mehmed Paşa tarafından inşa ettirilmiştir.
Cami cümle kapısı üstündeki Arapça kitabesine göre 1002 (159394) yılında yaptırılmıştır. Avlu duvarı dışında bulunan çeşmenin manzum kitabesi de 1003 (159495) tarihini gösterir.
Cerrah Mehmed Paşa Camii, Hassa Başmimarı Dâvud Ağa zamanında inşa edilmiştir.
Cerrah Mehmed Paşa Camii 1070 (1660) yılındaki büyük yangın felâketinde içine sığınanlarla birlikte yanmış ve ertesi yıl tamir edilmiştir.
Kâtibzâde adlı bir şair tarafından yazılan ve Ayvansarâyî'nin Mecmûai Tevârih'inde yer alan manzum "Târîhi İhrâkı Kebîr" başlıklı destanda bu yangına temas edilmiştir (s. 423).
Hatta Turhan Valide Sultan bir hayrat yaptırtmak istediğinde Cerrahpaşa Camii'ni ihya ettirmesi düşünülmüş, fakat sonra bundan vazgeçilerek. İnşaatı uzun yıllardır durmuş olan yeni Valide Camii'ni tamamlatması daha uygun görülmüştür.
1314 Ramazan 1196 gecesi meydana gelen büyük yangında da Cerrahpaşa Camii'nin bir defa daha zarar gördüğü bilinmektedir.
Bu büyük yangın felâketlerinden sonra Cerrah Mehmed Paşa Camii. 1894'te İstanbul'un tarihî eserlerinde büyük tahribat yapan zelzelede tekrar zarar görmüş, minaresi ve son cemaat yeri kubbeleri tamamen yıkılmıştır.
Minare XX. yüzyıl başlarında taş külâhlı ve değişik bir üslûpta yeniden yapılmış, fakat son cemaat yeri olduğu gibi bırakılmıştır. Uzun yıllar son cemaat yerinin sadece mermer sütunları, demir gergi kirişleriyle birbirlerine bağlanmış olarak duruyordu.
Cami 1958'den itibaren bir tamir görmüş, 1982'de de son cemaat yeri kubbelerinin ihyasına girişilmek suretiyle mimarisi tamamlanmıştır.
Cerrahpaşa Külliyesi cami, medrese, hamam, türbe, şadırvan ve çeşmeden meydana gelir; ancak bugün AksarayKoca muşta fa paşa yolu, medrese ile külliyenin diğer binalarını birbirinden ayırmış durumdadır.
Cami altı pâyeli merkezî plan tipinin en başarılı örneklerindendir.
Merkezde hafif basık olan ana kubbe sivri kemerler aracılığı ile altı payeye oturmaktadır.
Kubbe baskısı altı yöndeki eksedralar üzerinden kemerler vasıtası ile duvarlara aktarılmıştır.
Mihrap kısmının üzerini örten güneydeki eksedra diğerlerinden farklı tutularak iki paye arası genişliğinde yapılmış, ana mekân içinde yer alan kuzeydeki eksedranın iki yanındaki köşeler ikişer küçük kubbe ile örtülmüş, batı ve doğuda bulunan dört eksedra ise karşılıklı olarak caminin ana mekân şemasına katılmıştır.
Camiyi iç taraftan saran ikinci kat koridoru kemerler vasıtasıyla taşınmaktadır.
Duvarların dış yüzlerinde içteki payelerin aksına gelen noktalara örme payeler konulmuş ve ağırlık bu payelere bindiğinden cephelere bol pencere açma imkânı elde edilmiştir.
Yapının kuzeyinde sekiz sütunun taşıdığı altı kubbeli bir son cemaat yeri bulunmaktadır.
Eksendeki girişin üzerini, altı kubbenin ortasında yer alan bir aynalı tonoz örter. Son cemaat yeri harimden daha geniş yapılmıştır ve iki mihrap nişine sahiptir.
Kuzeybatıda kare kaidesi duvar boyunca yükselen minare, kuzeydoğuda İse caminin ikinci katına geçişi sağlayan üstü kubbe örtülü bir merdiven bulunur.
Minare onaltıgen gövdesi, stalaktit!i şerefesi ve şerefedeki şebekeli mermer korkuluklarıyla devrinin özelliklerini taşımaktadır.
Cümle kapısı en dıştan iki sütunla sınırlandırılmıştır.
Girişin iki yanında mukarnaslı nişler, üzerinde de iki satirli kitabe yer almaktadır.
Kitabenin üzerindeki dokuz kademeli stalaktitli mukamasın iki yanında birer daire içinde sağda "Allah", solda "Muhammed" İbareleri okunmaktadır.
Cümle kapısı üç sıra mukarnaslı bir kuşakla son bulur. Caminin doğu ve batı cephelerinde üç sıralı olan pencerelerin alt ve orta sırası dikdörtgendir; üst sıra ise sivri kemerli ve ajurlu olarak düzenlenmiştir.
İki cephenin de orta kısmına, harime yanlardan girişi sağlayan  kapılar açılmıştır.
Mihrap kısmı dışa taşkın üç cepheli bir görünüm arzeder. Sütunçelerle sınırlandırılan mihrap altı kenarlıdır ve üstünde mukarnaslı kavsara, önündeki sekide de 80 cm. genişliğinde geometrik desenli bir mermer mozaik bulunur. Külah ve kasnak kısmı ahşap olan minberin merdiven alınlığı bitki motifleriyle süslenmiştir.
Minberin yanlarındaki üçgen aynalıkları, geometrik yıldızdan gelişen ve gittikçe bitkileşen bir motif bezemektedir.
Caminin kuzeyinde yer alan ve yol yüzünden külliyenin diğer binalarından ayrı kalan medresenin önünde bugün kapısı yola bakan, üzeri açık küçük bir giriş avlusu bulunur.
Tamamen kesme taştan inşa edilmiş olan öndeki bu kısmın cephesi, ortada kaş kemerli mermer bir taçkapı, iki tarafında iki niş ve birer pencere şeklinde düzenlenmiştir.
Esas avluya girişi sağlayan kapıya sekiz basamaklı bir merdivenle çıkılır. Dikdörtgen planlı medrese klasik Osmanlı medresesi tipindedir. Ortadaki kare avlunun etrafını, her yönde dörder sütunun taşıdığı tuğla kubbelerle örtülü revaklar çevreler; sütun  başlıkları  baklavalıdır.
İçte duvarlar iki sıra tuğla, bir sıra taş kullanılarak örülmüştür. Revakların arkasındaki yine kubbe örtülü olan hücrelerin birer kapı ve penceresi vardır; ayrıca her hücreye bir ocak ve iki de dolap nişi yapılmıştır.
Hücre bulunmayan güneyde sadece giriş kapısı ve revak, kuzeyde İse revağa açılan basık kemerli bir kapıya sahip kare planlı dershane yer almaktadır.
Binanın güneydoğu köşesine helalar yerleştirilmiştir. Restore edilmiş olan medrese bugün İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi'nin Tıp Tarihi Bilim Dalı Araştırma Merkezi ve Müzesi olarak kullanılmaktadır. Burada ayrıca Süheyl Ünver arşivi ile nakışhânesi de bulunmaktadır.
Cerrah Mehmed Paşa'nın türbesi, caminin kuzeybatı köşesine yakın bir yere avlu duvarlarına bitişik olarak sekizgen plan üzerine inşa edilmiştir.
Klasik Osmanlı türbesi tarzında ve kesme taştan olan türbenin her yüzünde biri altta, diğeri üstte ikişer pencere yer alır: alttakiler dikdörtgen ve döğme demir şebekeli, üsttekiler ise sivri kemerli ve alçı şebekelidir. Üzeri kubbe ile örtülü olan türbenin içinde Mehmed Paşa ile evlâdına ait üç ahşap sanduka bulunmaktadır.
Avlunun kuzeybatısında, her köşesinde kısa bir mermer sütun olan onaltıgen planlı mermer bir şadırvan havuzu vardır. Palmetlerden meydana gelen hafif kabartma bir kuşak havuzu çevreler.
Avlunun duvarları kesme taştandır.
Daha yüksekçe ve basık kemerli olan kuzeydeki kapının doğusunda altı, batısında İse türbeye kadar dört pencere bulunmakta, bunları türbeye açılan iki pencere, iki niş ile bir açıklık takip etmektedir.
Pencerelerin tamamı dövme demir şebeke ile kapatılmıştır. Avlu duvarının kuzeybatı köşesi pahlanmak suretiyle buraya çeşme yerleştirilmiştir.
Sivri kemerli çeşmenin nişinde iki servi ile bir vazo içinde lâle ve karanfil motifi yer alır. Avlunun batı duvarı gibi sağır olan kıble tarafındaki duvarlar caminin güneyinde bir platform teşkil edecek şekilde yapılmıştır. Doğu duvarında ise bir giriş kapısı daha bulunmaktadır.
Bugün tamamen yıkılmış olan hamam, külliyenin doğu kısmına çifte hamam olarak inşa edilmiştir.
Kaynaklarda mevcut plan ve bilgilerden hamamların soyunma kısımlarının kare planlı ve kubbeli, soğukluklarının üç bölümlü ve sıcaklıklarının da sekizgen kasnağa oturan pandantifli kubbelerle örtülü oldukları anlaşılmaktadır.